Kefken Adası; Seyhan DEMİR

Kefken  Adası  ve Fenerciler 

Kefken adası  tarih boyunca     Karadenizdeki    deniz  ticaretinin  en önemli  noktalarından biri olmuştur.  Karadeniz  iç  denizinin  İstanbula  ulaşan ticaret yollarının    üzerinde olması  gemilerin sayısı     artıkça önemide  artmıştır.  Özellikle kayık ve gemilerin fırtınalı havalarda  barınabilmeleri  kıyıdan erzak    su  ve ihtiyaçlarını    sağlayabilmeleri  buranın   dogal  bir barınak  haline gelmesine yol açmıştır . İşte  Kefken  adanın  bildiğimiz  ilk  tarihi  Bitinya  döneminde  adanın  karşısında  bir  yerleşim  yeri olmamasına  ragmen  bir aktarma  ve  barınma  limanı olmuştur.Tynia  adası   Bitinya adası olarak anılır.  Daha  sonra  Roma döneminde  bir  kilise  inşa  edildiği  ve  ticari  ve askeri  amaçlar  için kullanılan bir adadır. Adaya   o dönemde  defnelik   anlamına  gelen  Daphneous adı  verilmiştir.Hatta din adamlarının inzivaya  çekildiği bir  tapınak olmalı ki  bizans  tarihçileri  552  yılında  Kefken  adasında  Roma imparatoru Tiberius II Constantin eşi İno Aelia Anastasia  doğmuştur. Babasının  ismi John annesi Praejecta dır ,  Kilisenin ismi  Apollonia  olarak  geçmekte  isede  çok fazla bilgi yoktur. Romadan  sonra   Karadenizdeki   ticaret yollarına  hakim  eski İtalya  şehir denizci  şehir  devleti  Genevizliler  hakim olunca   burayı  ticaret  noktası olarak kullanmışlardır. Buraya  bir  kale  inşa  etmişler  bugün  adanın  Kuzey  yönünde  Fenere yakın  kıyı kısmında   kalenin  sur kalıntıları mevcuttur. O zaman bilinen  adı latince   Fenosia  dır, Adanın şu andaki  ismide   Kerpe   den gelmektedir.Tarih  boyunca   Kerpe  limanının   eski antik anadolu dilinde   çömlek  anlamına  gelen Calpe  denmiştir bu adaya  Calpe  limanı  ismi  zaman  içinde  dönüşe  dönüşe  Kirpen ,Kirpeh  adına  dönüşürken  bu  isim  zaman  içinde  ayrışıp   Kerpe liman olmuş. Adanın  Kerpe limanına  yakın olması  önce Kirpeh adası  en sonunda  dönüşerek  Kefken  adası olmuştur.  Osmanlı  döneminde hep bu isimle  anılmıştır.  

Adanın  Osmanlı  beylikler   dönemindeki   tarihi  ile  ilgili   fazla  bir  bir  bilgimiz  yok. Gezginler  Evliya  Celebi , Fransız Xavier Hommaire de Hell  in notlarından bazı  bilgiler  alabiliyoruz. Hommaire söyle bahsediyor adadan. Yukarılarda, etrafı meyve bahçeleriyle çevrili Gemicik-Köy ve biraz ötede oniki hanelik Kerpe-İskelesi bulunuyor. Buradan bir tekneye binerek yakındaki Kefken adasını adasını  ziyarete gittim… 

Göründüğüne göre Kefken Adası ya da eski Thynias, Karadeniz’de Greklerin ilk kolonizasyon döneminden beri Bıtınyalılar  tarafından  mesken edilmiş. Çok eski dönemlere ait sur çemberi kalıntıları ve yüzlerce ayak uzunlukta duvar yüzleri görülüyor. Bu sur çemberi kuzey kıyı boyunca devam ediyor. Duvarlar, çimentosuz olarak kayanın üzerine konmuş, yontulmuş blok taşlardan meydana geliyor. Batı tarafında, kötü Bizans tamirleri göze çarpıyor. Bizans dönemine ait kule kalıntıları, tuğla duvar yüzleri, harap bir kilise gibi izler bulunuyor. Kayalara oyulmuş sarnıçlar ise su olmazsa olmaz koşullardan biri olduğuna göre  Bıtınya lıların  ilk hakimiyet döneminden olsa gerek. Uzun zamandır terk edilmiş durumda. Yöredeki genel kanıya göre yılanlarla dolu olması gerek ama biz fare ve kertenkelelerden başka bir şey görmedik. Gece, ertesi sabah kıyıdan Sakarya’ya ulaşmak üzere adanın karşısında,  Cebeci Koyu  kıyıda kamp kurduk.

Ancak osmanlı  arşivleri zaman içinde  taranırsa ada hakkında daha  fazla  bilgiye sahip  olabilecegiz. Kefken  adasına  ilk  fener 1879  yılında  yapılmıştır. O da  Osmanlının kendi  ticaret  filoları  ve  deniz  ticaretinde etkin  olan avrupalı  devletler  gemilerin  rotalarını  daha  kolay  bulabilmeleri  için Fenerlerin yapılması  zaruri olmuştur . Bununla ilgili  Osmanlı  imparatorlugu  o dönemin  Fransız  Mimarı  Mişel Paşa ya  deniz yollarına  Deniz Fenerlerinin  Insaatı için görev veriyor.Asıl adı Blaise-Jean-Marius Michel , Fransa nin Toulon ilinin Sanary kasabasinda 1819 da dogdu, 9 Ocak 1907 tarihinde Sanary de vefat etti.Kefken adası Fenerini de dahil olmak üzere su anda Osmanlı İmparatorlugu zamanında yapılan fenerlerin çoğunu projelendirip inşa ettiren Fener yapım ustasıdır.Donanma kayıtlarına göre 1 Ocak 1879 da Kefken adasında inşa edilecek fener yerinin keşfini Osmanlı Fener idaresi adına çalışan şirketi ile projelendirmiştir. 23 Ağustos 1879 tarihinde yapımına başlanan Fener Kulesi 30 Kasım 1879 günü tamamlanmış ve faaliyete geçmiştir.

Adanın  Fenerinin ilk  personeli  Oflu   Hasan  Cavuş olarak   biliyoruz. Aslında Osmanlı kayıtlarında  İzmit’te Kefken Feneri Sergardiyanı Oflu Hasan bin İsmail Cavuş ile Ordulu Ruşen bin Osman’ın taltifleri/ atama  hususunun Sadaret’e  arzı notu  vardır. Buna  göre  ilk  Fenerci Oflu İsmail Cavuş Oğlu  Hasan dır , Yardımcısı  ise  Ordulu Osman oğlu Ruşendir.   İkinci Fenerci ise  Tokat Reşadiye 1890  doğumlu  Hüseyin  Işık  1908 yılında adaya   gelmiştir. Onun sağken  anlattığı söyledir. Ben Kefken adasına ,fener bekçisi olarak 1908 yılı meşrutiyetin ilanı sıralarında ,gelmiştim ve benden başka üç arkadaş daha vardı. Başımız Oflu Hasan Cavuştu,O zaman fener otomatik değildi.Asma petrolle yanan çift fenerdi. Hüseyin Işık ,  Oflu  Hasan ın   ölümünden   fenerci olarak  görevlendirildiği  anlaşılmaktadır.  Arşivde  Dersaadet ‘ten Fener Görevlilerinin maaşlarını alıp geri dönerken Kandıra da vefat eden Kefken  Fener Sergardiyanı  Hasan Cavuş’un  10 Mart 1914  tarihli kayıtlara geçmiştir. 

Hüseyin Işık  1908  den 1914 kadar Fenerde  Oflu Hasan nın  yardımcılıgından   , 1914 ten  vefatı  1963  yılına   kadar da  adanın ikinci Fenerci olarak   görev yapmıştır. Daha  sonra  görevi   oğlu Osman Işık   devralmıştır. Osman Işık üçüncü Fenerci  olarak  1964  yılında  Kefken ada  Tahlisiye istasyonu  kurulduktan sonra  Fenerci  olarak   Fenerci  Tahlisiyeci kadrosuna  alınmış  emekliligine  kadar    görev yapmış  1992  yılında  vefat etmiştir. . Adada  Fenerci hanesi olarak  halen şu anda kullanılan  bir  ev mevcuttur. Bu ev  Fenercilerin  evi olarak  bilinir.  

Bunun dışında  tahlisiye  kurulduktan sonra   Tahlisiye  personelinin 14 kişilik   vardiyalar  şeklinde  çalışması  , bir  süre  sonra  sonra  adada  özellikle  yaz  döneminde  kullanılan  evlerde kalmalarına yol açmıştır.Adada  kalan  haneler  dokuz   haneye  kadar  yükselmiştir. Fakat sonradan  hazineye ait olan adada  bir tek Fenerci  hanesi  kalmıştır.  Aslında  liman  yapımı esnasında   adada kurulan 1955-1963  şantiye ve işciler ve gemiciler   için  Osman Işık  ve  Cebeci Köyümüzden Nuri  Işık  tarafından işletilen gemiciler  kahvesi bulunmaktadır.  1970  yıllarına kadar  çalışmıştır. 

İlk Fener yapısı  1879  da  taş  olarak  inşa edilmiştir.   Söylediklerine  göre 5   metre  civarında bir  taş kuledir. Birde yanında fenercilerin  kaldıgı  bir yapı  vardır . Halatların  gazyagı  fitil gibi fener  malzemelerinin  konuldugu  baraka tarzı  bir  yapıdır. 1920  yılında  demir kafes  kule yapılmıştır. 7 Metre  yüsekligi  olup    deniz  seviyesinden  13 metre yüksekliğe inşa  edilmiştir. Şu andaki  14 metre  gözetleme  kulesi  ile  birlikte  beton  olarak  yeniden inşa  edilmiştir, 27 metre  denizden yüksekliği vardır. 

Adanın  daha  yagmur kuyularının  toplandığı  şarnıç  kuyuları ,  yaban kavunları ,  defne agaçları , Adanın  iç ve dış  balık  yatakları ,  çok  güzel iri  deniz midyeleri ,adada cocukluğunu  geçirenlerin  gözünden  ada  hikayeleri . eskiden beri  en tehlikeli  yerlerden  biri olan Adanın  gemici mezarlığı olarak söhreti ve  yüzlerce  gemici  hikayesinin oldugu    Fenerci Baba Hüseyin Işık oğlu Hasan Işık ın yazmış oldugu  yazı dizileri  . İpsiz Recep in takasının   batıp    1921  kadarki Kefken  ada merkezli   Kurtuluş savaşı  Kuvvayı milliye  deniz kara  düşman ve  ceteler ile  mücadelesi , Arganots  ların  Ege adalarıdan başlayıp  Gürcistan  Batuma kadar aradıkları Altın Keçi Postu hikayesi , Yunan lı istilacılarını 10.000  askerle  Anadolu  Iran    seferi   ve  dönüşte  Babalı  yada  Uzunkumdaki   konaklamaları buradaki  Traklar ile savaşları    daha  nicelerini  Fenercinin  torunları adanın  sevenleri ve  benim  de yazılarımızı  paylaştığımız  Facebook   sayfasındaki  Kefken Adası  ında  bulabilirsiniz. baglantısı aşağıdadır. 

Seyhan DEMİR. 

İTÜ Gemi İnsaatı  Mühendisi .  Cebeci Köyü 2021

One thought on “Kefken Adası; Seyhan DEMİR

  1. Böyle bilgi dolu yazıları okumak ufkumuzu açıyor; tarihin derinliklerinden geleceğe pencere açılıyor. Teşekkürler Seyhan Demir

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.